Over Onfeilbaarheid

De onfeilbaarheid van de paus is een logisch vervolg van de geschiedenis van de katholieke kerk. Na de chaos van de Franse revolutie moest het instituut zich herijken in de nieuwe sociale orde.

Een gevolg van de aanpassingen in de 19e en 20e eeuw is vooral het [coherent] schriftelijk vastleggen van de katholieke doctrine en de bijbehorende uitleg. Dit culmineerde in eerste instantie in de documenten van het Eerste Vaticaans Concilie, de nieuwe wetgeving van de Roomse kerk van 1917, het Tweede Vaticaans Concilie en de nieuwe kerkwet van 1983. En tot slot natuurlijk een nieuwe catechismus.

Maar in de hele katholieke wereld blijven door de eeuwen heen een aantal zaken onwrikbaar en onaanraakbaar staan:

  • God is de ene, de waarheid en onfeilbaar.
  • De Kerk is EEN en Universeel. Ze bevat de Waarheid en is als geheel Onfeilbaar : For this reason He entrusted to the Church the treasury of God’s Word, so that the pastors and the holy people might strive together to preserve it, study it and apply it to life. (bron)
  • Het primaat van de paus is duidelijk en onaantastbaar.
  • Het college van bisschoppen heeft het hoogste leergezag binnen de kerk. Omdat de kerk onfeilbaar is, is het college van bisschoppen dat ook – mits gesproken in gemeenschap en eenheid. (bron, par. 25)
  • De onfeilbare waarheid dient verspreid te worden aan iedereen. Er is slechts een God, er kan er slechts een zijn [1]: The pilgrim Church is missionary by her very nature, since it is from the mission of the Son and the mission of the Holy Spirit that she draws her origin, in accordance with the decree of God the Father. (bron, zie ook de kerkwet)

Wat ontbrak was de expliciete onfeilbaarheid van de paus: in geval van onenigheid onder de bisschoppen moest er een mogelijkheid zijn om het geschil te beslechten. In 1870 verklaarde het eerste Vaticaans Concilie, bij dogma, de paus onfeilbaar. Het is een slecht begrepen fenomeen. De definitie staat in het document Pastor Aeternis  [2] :

Wanneer de Bisschop van Rome met het hoogste leergezag (ex cathedra) spreekt, d.w.z., wanneer hij zijn ambt van herder en leraar van alle christenen uitoefenend met het hoogste apostolische ambtsgezag definitief beslist, dat een leer over geloof of zeden [3] door de gehele Kerk gehouden moeten worden, dan bezit hij op grond van de goddelijke bijstand, die hem in de heilige Petrus is beloofd, die onfeilbaarheid, waarmede de goddelijke Verlosser zijn Kerk bij definitieve beslissingen in zaken van geloofs- en zedenleer wilde zien toegerust. Deze definitieve beslissingen van de Bisschop van Rome zijn daarom uit zich (ex sese) en niet op grond van de toestemming der Kerk onveranderlijk (irreformabiles).

Het is dus een nauw gedefinieerd moment waarin de paus onfeilbaar kan zijn. En dan nog slechts op twee gebieden: uitsluitend op het gebied van geloof (hetgeen te verwachten is) en op het gebied van zeden (hetgeen meer discustabel is, ik ga hier in een volgend log over bevolkingspolitiek op in). De onfeilbaarheid is op zichzelf een onfeilbaar dogma vanuit het Eerste Vaticaans Concilie.

De pauselijke onfeilbaarheid kwam niet uit de lucht vallen en er zijn weinig onderwerpen, waarover zoveel is geschreven als zijn onfeilbaarheid. Gedurende het Tweede Vaticaans Concilie werd vastgelegd wat al eerder duidelijk was: de onfeilbaarheid is niet alleen aan de paus maar ook aan de bisschoppen indien ze in eenheid met de paus spreken. In het document Lumen gentium – met name paragraaf 25 – wordt duidelijk gemaakt dat de onfeilbaarheid over meerdere lagen loopt:

The infallibility promised to the Church resides also in the body of Bishops, when that body exercises the supreme magisterium with the successor of Peter.

Het magisterium – de onderwijzende autoriteit – van de kerk heeft lagen en het is niet eenvoudige te begrijpen, maar kort door de bocht heeft het college van paus en bisschoppen onfeilbaarheid in de leer met betrekking tot het geloof en de zeden zolang ze in gemeenschap opereren. Dat wil zeggen, dat geen enkele bisschop alleen onfeilbaar is, met uitzondering van die van Rome en die dan alleen nog, als het expliciet wordt aangegeven.

De pauselijke onfeilbaarheid is feitelijk slechts een keer toegepast: door Pius XII bij de verklaring van het dogma van Maria Tenhemelopneming. In 1854 werd het dogma van de Onbevlekte Ontvangenis verklaard door Pius IX, zonder pauselijke onfeilbaarheid in strikte zin, omdat die nog niet bestond als dogma, maar als zodanig in gemeenschap met de bisschoppen en dus toch onfeilbaar. De kerkelijke onfeilbaarheid wordt dus eigenlijk altijd uitgedrukt in de uitingen van het bisschoppencollege met het pauselijk primaat.

In 1973 gaf de Heilige Congregatie voor de Geloofsdoctrine de Declaration In Defense Of The Catholic Doctrine On The Church Against Certain Errors Of The Present Day. [4] uit. Hierin wordt het een en ander nog eens extra verduidelijkt:

God, who is absolutely infallible, thus deigned to bestow upon His new people, which is the Church, a certain shared infallibility, which is restricted to matters of faith and morals […]

Concerning this infallibility of the People of God the Second Vatican Council speaks as follows: “The body of the faithful as a whole, anointed as they are by the Holy One (cf. 1 Jn 2:20, 27), cannot err in matters of belief. Thanks to a supernatural instinct of faith which characterizes the people as a whole, it manifests this unerring quality when, ‘from the bishops down to the last member of the laity’ (St. Augustine, De Praed. Sanct., 14, 27), it shows universal agreement in matters of faith and morals.”

In mijn eigen woorden: God is onfeilbaar in alles, de kerk als geheel is onfeilbaar op het gebied van geloof en zeden en die onfeilbaarheid is aanwezig in de paus mits expliciet aangegeven. De onfeilbaarheid van de kerk ligt eveneens besloten in eenheid van de paus en de bisschoppen.

Feilbare uitingen als encyclieken, bullen en decreten dienen, ondanks dat ze feilbaar zijn, opgevolgd en uitgevoerd te worden conform canon 754 van de kerkwet:

All the Christian faithful are obliged to observe the constitutions and decrees which the legitimate authority of the Church issues in order to propose doctrine and to proscribe erroneous opinions, particularly those which the Roman Pontiff or the college of bishops puts forth.

Dat is de autoriteit van de Paus en de bisschoppen. Hieraan dient niet getornd te worden maar ze is niet onfeilbaar. Het feit dat de uitspraken op autoriteit feilbaar zijn, wil alleen zeggen dat ze in de tijd makkelijk gewijzigd kunnen worden, zonder dat de autoriteit van de paus of de bisschoppen in het geding komt. Want onfeilbaar of niet: de autoriteit van paus en bisschoppen staat onomstotelijk vast.

Wordt vervolgd: Bevolkingspolitiek en de Roomse kerk .


[1] Naar mijn bescheiden mening houdt dit een streven naar het verdwijnen van alle andere religies op aarde in. Er kan er slechts een zijn. De houding in het verleden van de kerk aangaande ketterijen (waaronder gegrepen het joodse en het islamitische geloof) en (natuur)volken elders in de wereld, maakt duidelijk waar het om gaat: wordt katholiek. Er is geen aanleiding te begrijpen dat deze houding zou zijn veranderd.

[2] Pastor Aeternis is het resultaat van de vierde zitting van het Eerste Vaticaans Concilie. Het bevat vier hoofdstukken. Hoofdstuk 4 – Over het onfeilbare leergezag van de Paus van Rome – bevat de hier gegeven definitie in Nederlandse vertaling. Het document is niet meer online op de site van het Vaticaan.

[3] VanDale: heersende opvatting over wat je wel en niet hoort te doen, m.n. op seksueel gebied. In het Engels wordt door het Vaticaan altijd de term morals gebruikt. Het gaat dus om de omgangsvormen, manieren en fatsoen. Dit ter verduidelijking.

[4] Verklaring ter verdediging van de Katholieke Doctrine van de Kerk Tegen verschillende hedendaagse dwalingen. Er bestaat geen Nederlandse vertaling.

Geef een reactie