Over Toeval

God is een definitie van de mens. Alles dat de mens niet be­grijpt is God. Alles dat de mens wel begrijpt is ontnomen aan God. Toe­val bestaat niet anders dan wellicht uit­slui­tend in dat hele kleine mo­ment vlak voor de vorming van het heelal en zelfs dat is nog maar de vraag [1].

Toen ik bovenstaande openingszin van Niet Naar Santiago en Weer Terug schreef [2] realiseerde ik me niet, dat het gevolg zou zijn, dat ik gezien zou worden als complottheoreticus.

Ik beschouwde – en beschouw nog steeds – de zin als een uitdrukking van mijn persoonlijke kijk op de natuur, op de wereld en op de geschiedenis, een link tussen bèta en alfa.

In de fysica bestaat zuiver toeval, in de geschiedenis niet.

Bij het beschrijven van geschiedenis – ook de contemporaine – hebben we alleen te maken met onvolledige informatie waardoor iets toevallig kan lijken, geen enkele geschiedenis is volledig, elke geschiedenis manipuleert, bewust of onbewust, de waarheid. Over dat verschil gaat dit blog.  En dit blog had ik veel eerder moeten schrijven maar dat lukte niet. Ik vond ook dat ik duidelijk genoeg was. Totdat Prediker zeurde.

Lezers interpreteerden blijkbaar mijn openingszin als de uitspraak van iemand, die overal een oorzaak van gebeurtenissen achter zoekt. Ongelukken, ontploffingen, aanslagen, zwart geld, alles heeft zijn oorzaak en omdat die oorzaak niet bekend is of bekend wordt gemaakt, zouden het geheime genootschappen zijn, die de ongelukken, ontploffingen en aanslagen hebben georganiseerd en uitgevoerd. Die wereldbeschouwing wordt gehanteerd door de complottheoretici.

Niet door mij.

Over Toeval – gebrek aan informatie [3]

Ik leen de volgende definitie van toeval:

toe·val (het ~), gebeurtenis of omstandigheid die vooraf niet te voorzien, niet te berekenen is geweest.

Beschouw de afstoot van een poolbiljart. Als de witte bal de driehoek raakt is de positie waar de gekleurde ballen stil komen te liggen altijd anders. Als er meer dan een bal in een pocket valt, zeggen we: dat is toevallig! Maar de vraag is: is dat het wel. En het antwoord is eigenlijk: nee. We kunnen alleen niet goed voorspellen wat er gebeurt na de afstoot: We kennen niet alle variabelen. We kennen de kracht van de stoot niet, we kennen de nauwkeurigheid van het treffen niet, we kennen de temperatuur van het biljart niet om zo de wrijving te kennen. Anders gezegd, lokale realistische variabelen kunnen het resultaat van de afstoot verklaren en ook al kennen we ze niet, in principe zouden we het resultaat kunnen berekenen.

Voor zoiets simpels als een afstoot van een biljart, is het aantal variabelen die we moeten kennen om de voorspelling – de berekening – van de afstoot exact te maken, zo groot dat het al bijna onmogelijk wordt. We noemen dat onvolledigheid van informatie.

We kunnen wel statistiek bedrijven over waar, gegeven bepaalde omstandigheden en speler, de ballen normaliter zullen eindigen met gemiddelden, spreiding enzovoorts. Het feit, dat we dat kunnen komt door de wet van de grote aantallen. Een keer kop of munt kan ik niet voorspellen, bij duizend keer weet ik dat de kans ongeveer een half is. Maar een keer kop gooien is geen toeval, de voorspelling kan alleen niet worden gemaakt vanwege gebrek aan informatie.

Het toeval dat we beschrijven door statistiek in onze macroscopische wereld is het toeval van gebrek aan informatie. Technisch zouden we het geobserveerde kunnen berekenen, maar de complexiteit is vaak zo hoog dat het niet mogelijk of onpraktisch is dat ook daadwerkelijk te doen. Het toeval is niet fundamenteel.

Over Toeval – zuiver toeval

Dat is anders binnen het domein van de kwantummechanica. Daar bestaat toeval als fysieke grootheid. Zuiver toeval. Dat wil zeggen, dat er geen andere lokale verklarende variabelen bestaan om de geobserveerde verschijnselen te verklaren. Dit blog gaat niet over natuurwetenschap dus u zult dat na moeten lezen: Bell’s theorema in het Nederlands, Engels en eventueel nog Onzekerheidsrelatie van Heisenberg, Superdeterminism en De Broglie–Bohm theory. Einstein heeft altijd geweigerd toeval als fundamentele kracht te accepteren en heeft daar met Bohr de rest van zijn leven over geargumenteerd.

Maar sinds 2015 is onomstotelijk bewezen, wat al sinds de jaren 20 van de vorige eeuw werd vermoed: de fysica kent een echt toeval. Op kwantummechanisch niveau. Dat is het zuivere toeval. Het is geen rekentechnische truc, geen meting over duizenden observaties, nee, het is echt toeval. Er is geen voorspelling mogelijk.

En als ik dus schrijf: er is geen toeval, dan doel ik op macroscopische gebeurtenissen die we niet kunnen verklaren vanwege gebrek aan informatie. En als ik schrijf: wellicht uit­slui­tend in dat hele kleine mo­ment vlak voor de vorming van het heelal, dan doel ik op het zuivere toeval dat intrinsiek aan de kwantummechanica is. En als ik schrijf: en zelfs dat is nog maar de vraag, dan doel ik op het feit dat op het moment van schrijven (2003) de discussie nog niet beslecht was.

Over God

God is een definitie van de mens en God is daarmee een verklaring van toeval bij gebrek aan informatie. En meer niet. En voor wie van goden houdt kan God ook een definitie van zuiver toeval zijn. Of zuiver toeval een definitie van God.

Mensen zoeken (zochten?) altijd verklaringen voor gebeurtenissen die ze ondergaan of ervaren en waar ze geen invloed op hebben. Onweer, oorlog, honger, dood. Vooruit ook geboorte, liefde. En omdat die gebeurtenissen veroorzaakt worden door een complex van factoren, die de gemiddelde mens niet begrijpt, kent of zelf maar wil kennen of begrijpen, worden die gebeurtenissen met liefde toegeschreven aan van alles en nog wat, vooral bovennatuurlijke krachten, bij voorkeur god.

God is dus een versimpeling van de wereld.

Men zou het zuivere toeval God kunnen noemen. Dat lijkt mij echter begripsverwarring. God is een menselijke constructie en inderdaad: die God dobbelt niet.

Maar de afwezigheid van toeval wil zeggen dat er in de macroscopische wereld een mogelijkheid is om te begrijpen waar gebeurtenissen door worden veroorzaakt, waar ze vandaan komen. Zelfs al zijn de gebeurtenissen soms niet kwantitatief te beschrijven, kwalitatief zijn de verklarende variabelen meestal wel vast te stellen.

En verder

In onze macroscopische wereld kennen alle gebeurtenissen dus verklaringen. Vaak kunnen we die niet [volledig] geven omdat we simpelweg niet alle variabelen kennen. Maar meestal kunnen we wel een behoorlijk goede slag slaan naar de variabelen en daarmee in elk geval een mechanisme vormen van een gebeurtenis.

Mensen hebben een natuurlijke neiging verklaringen te zoeken. Daar is niets mis mee.

Machtssystemen hebben een natuurlijke neiging hun handelen en hun motieven geheim te houden. Daar is van alles mis mee.

Religieuze machtssystemen hanteren geheimhouding of wijzen gebeurtenissen vaak toe aan toeval of God om te voorkomen dat men de eigen verantwoordelijkheid bekend moet maken en daarmee hun (geo)politieke doelstellingen tonen.

Religieuze machtssystemen zijn menselijke systemen en hun handelen is dus menselijk. Verklaringen die worden gezocht door individuen, die de gebeurtenissen ervaren, zullen dus ook gezocht worden in het menselijk domein. En terecht. God heeft er niets mee van doen.

Er is geen toeval.
Mensen willen verklaringen, ze hebben die nodig.

In de Volkskrant  schrijft Mark van Vurgt (sic) in De complottheorie en jij:

Een belangrijke functie van ons brein is patroonherkenning. Kunnen we verbanden ontdekken in de informatie die ons bereikt? Het kunnen herkennen van patronen vergrootte de kans op overleven voor de mens in de oertijd. […]De neiging tot patroonherkenning is zo sterk aanwezig bij de mens, dat we zelfs verbanden zien als ze er niet zijn.

En Sanneke de Haan – op Bij Nader Inzien in haar blog  Complotdenken: gestoord of gezond kritisch – onderzoekt de grens tussen wat nog acceptabel en normaal is in het zoeken van een verklaring of verbanden en wat een psychiatrisch geval is.

Beide blogs zijn interessant en lezenswaardig.

In reactie op het zoeken naar verklaringen door anderen, lijkt het mij beter eigen onrust gevoelens of eigen belangen niet te maskeren in beschuldigingen van complottheorieën zoals bovengenoemde Prediker deed. Het is beter – evidente zaken als psychiatrische gevallen daargelaten – serieus in te gaan op wat soms bizarre ideeën lijken.

Ik ben overigens een voorstander van het verwijderen van het hele begrip complot. Een complot wordt altijd zo genoemd vanuit de machtsstructuur.

Een grapje of serieus?

Een democratie heeft transparantie nodig en de democratische macht zou dus beter informatie kunnen verschaffen in plaats van iemand weg te duwen als complottist. Dat wegzetten als complottist van een steller van kritische vragen, is op zich al te beschouwen als een complot ter destructie van de democratie, een complot ter vermijding van de democratische transparantie. Het zou me niet verbazen als dat complot bestond, en al helemaal niet als het Vaticaan daarbij betrokken was. De EU lijkt me daar een aardig voorbeeld van.

Is bovenstaande paragraaf een grapje of serieus? Eigenlijk weet ik het zelf niet. Ik ben er van overtuigd dat de democratische transparantie verdwijnt, omzeild wordt, genegeerd wordt. En ik heb het vermoeden dat het Vaticaan daar invloed op heeft. Zelfs dat de mogelijkheid bestaat dat het bewust gebeurd.

Maar aan de andere kant krijgt ieder volk de regering die het verdient.
En als men dus een God met het bijbehorende Vaticaan wil? Het zij zo.

Het gebrek aan informatie neemt toe.
Verklaren wordt steeds moeilijker, we noemen dat dan maar toeval, dat pikt men makkelijker.


[1] Gebruik van toeval voor bepaalde verklaringen wil nog niet zeg­gen dat het toeval een fundamen­tele grootheid is.

[2] In de Eerste Prelude in Niet Naar Santiago en Weer Terug.

[3] Deze en de volgende paragraaf zijn gebaseerd op twee documenten:

1) Mirte Dekkers en Klaas Landsman. Bestaat toeval? De Bell-ongelijkheden en het Bohr-Einstein debat. Radbout Universiteit Nijmegen, Concept: 19 december 2006.
2) Klaas Landsman. Bestaat toeval? Nieuwe Wiskrant 26-1/september 2006.

Van betreffende documenten heb ik ook een lokale kopie beschikbaar (zekerstelling ivm vluchtigheid van het internet). Kopie van 1; kopie van 2.

Geef een reactie