Over openheid, beslotenheid en ontsnapping

Een interessant artikel van Chantal Bax, op het blog Bij Nader Inzien naar aanleiding van een stuk van Levinas : Over de Ontsnapping – Voorafgegaan door enkele beschouwingen over het Hitlerisme.

Chantal Bax / Levinas constateert een filosofische discrepantie tussen het christendom en het hitlerisme waar ikzelf constateerde, dat er in de praktijk juist een grote overlap bestaat, in elk geval (bijvoorbeeld) in de implementatie van leiderschap en consequenties van leerstellingen, van dat laatste is de Jodenvervolging een dramatisch voorbeeld.

Het idee dat de mens ongehinderd is, of zou moeten zijn, door profane zaken als de plaats en tijd waarin je geboren bent, is volgens hem een bij uitstek Westers idee dat ook het hart van het christendom vormt. De notie van een onsterflijke ziel maakt de mens namelijk onafhankelijk van het concrete aardse bestaan. Volgens het christendom doet het er, zoals Levinas het hier althans uitlegt, uiteindelijk niet toe dat wij ons in het dagelijks leven aan alle kanten verbonden en gebonden zijn: in een bepaald land wonen, tot een specifieke etnische groep behoren of in een bepaald tijdsgewricht leven. In de kern is de christelijke mens onbevlekt door gemeenschap en geschiedenis, of in elk geval altijd in staat zich daarvan los te maken. In het hiernamaals doen dergelijke onderscheidingen er niet meer toe.

[…]

Van een echte kentering is pas sprake wanneer gebondenheid niet langer iets is dat overwonnen moet worden, maar juist de essentie van het leven zelf vormt.

Enter het nationaalsocialisme en zijn preoccupatie met de biologie. Zoals Levinas uitlegt, vormt het lichaam namelijk precies zo’n verankering waar het traditionele Europese denken geen plaats voor biedt. Want dat wij een lichaam hebben is niet een toevalligheid waar we naar believen afstand van kunnen nemen; het lijf is geen jas die we aan en uit kunnen doen. Dit verklaart waarom het lichaam–geest dualisme altijd zo’n probleem is geweest in de westerse filosofie. Met het hitlerisme echter (zoals Levinas de filosofie van het nationaalsocialisme noemt) is onze lichamelijkheid niet meer iets dat achteraf verklaard of weggeredeneerd hoeft te worden. Het wordt daarentegen de kern van het mens-zijn.

Bovenstaande citaten geven in een notendop weer waarom de katholieke kerk wel  goed kon leven met het fascisme – ik heb daar hier eerder wat over gezegd – maar toch wat weerstand leek te hebben tegen het nazisme. Dat laatste in elk geval in de lagere echelons. Als Chantal Bax dan besluit met:

Het hitlerisme heeft namelijk gelijk wanneer het stelt dat de mens geen losgezongen wezen is zonder relevante relaties tot de mensen om hem of haar heen. Levinas zou uiteindelijk zijn hele loopbaan wijden aan een filosofie waarin de relatie tussen zelf en ander centraal staat – waarbij hij deze relatie echter uitlegt in termen van een één-op-één verhouding van verantwoordelijkheid, niet in termen van een gesloten gemeenschap die vijandig staat ten opzichte van wie anders is.

dan wordt duidelijk, dat we beter wat aandacht kunnen geven aan de problemen van strijdigheid, die ligt in de openheid en beslotenheid, die het christendom en het hitlerisme blijkbaar vertegenwoordigen, terwijl de institutionaliseringen van die filosofieën, die strijdigheid heeft genegeerd in hun samenwerking. Je kunt je ook afvragen in hoeverre die doorwerking van die filosofieën, de consequenties, daadwerkelijk overdacht is geweest.

Die samenwerking heeft tot ernstige gevolgen geleid. Het wordt afwachten hoe de Roomse Kerk – de institutionalisering van het christendom – de komende jaren gaat reageren op de zich aftekenende beslotenheid in de politieke werkelijkheid en in hoeverre die laatste zich werkelijk gaat bewegen richting hitlerisme.

Die Roomse Kerk beweegt zich in de richting van een conflict tussen progressieve krachten (Franciscus, post-Vaticaan II) en conservatieve krachten (Burke, pre-Vaticaan II). The Tablet had hier op 4 en 5 januari twee duidelijke indicaties. Bij winst van de conservatieve krachten zal de richting van beslotenheid terug zijn en zal de samenwerking met de externe conservatieve krachten een logisch gevolg zijn.

Geef een reactie