Katholiek antisemitisme – twee recensies

 Inleiding

In mijn vorige blog over katholieken en antisemitisme had ik een recensie beloofd van het boek A History of Catholic Antisemitism: The Dark Side of the Church van Robert Michael. Terwijl ik daar mee bezig was kwam ik nog een boek tegen over dat onderwerp, ouder en geschreven door een katholieke priester: The Anguish of the Jews: Twenty-three Centuries of Antisemitism door Edward H. Flannery.

Flannery’s boek werd in hetzelfde jaar gepubliceerd als Nostra Aetate (Verklaring over de relatie van de Kerk met niet-christelijke religies) de publicatie van paus Paulus VI, voortkomend uit het Tweede Vaticaans Concilie en daar ook al voorbereid. En dat is geen toeval merkt ook Philip Cunningham in zijn voorwoord op. Het laat zien dat het de katholieken serieus was om hun eigen geschiedenis te leren kennen en hun houding ten opzichte van de joden te wijzigen.

Het boek van Michael is een academische uitgave, een resultaat van jaren studie op het onderwerp. De uitgever is een academische uitgever tegenover de Paulist Fathers (a society of missionary priests founded for and by Americans in 1858) voor het boek van Flannery. Het verschil laat zich raden. Toch is het boek van Flannery academischer dan je basis van het auteurschap, uitgever en copyright eigendom zou verwachten. Het is een doorwrochte studie en een levensvervulling (lees zijn bio).

Maar het verschil in auteurs- en uitgevers-achtergrond vraagt aandacht. Flannery’s boek kent drie uitgaven (1965, 1985 en , de laatste, uit 2004). Het voorwoord van Philip Cunningham geeft die geschiedenis en ook de katholieke relativering van het moeilijke onderwerp over de periode na de eerste publicatie:

This lachrymose, lamenting character [van het boek – HansR] can lead both Jewish and Christian readers to imagine inaccurately that the life of every Jew everywhere in Christian Europe for fifteen centuries was filled with misery and unhappiness. This would be an unhealthy idea for either Christians or Jews to hold. Readers can too-easily disregard the spiritual and cultural accomplishments of Jews throughout these years if they are overwhelmed by this first encounter with the extent of generalized Christian hostility toward Jews. It could also inhibit further study of positive Jewish and Christian interactions and the contributions that each religious tradition has made to the other.

De ellende was blijkbaar niet zo groot geweest als Flannery had beschreven en zonder op de inhoud in te gaan, geeft Cunningham hier een waarschuwing: ‘katholieke lezer, ja, wij katholieken zijn niet aardig geweest voor de joden maar zo erg als u mocht bedenken bij het lezen van dit boek is het echt niet geweest.

Zo komt dat fragment in elk geval bij mij binnen en die relativering blijft onaangenaam hangen.

Ik heb al eerder opgemerkt dat de relatie tussen katholieken en joden nog steeds niet optimaal is. Ik concludeerde dat op basis van de ontbinding van de International Catholic-Jewish Historical Commission:

Er wringt iets met antisemitisme en katholieken. Hoe de katholieken vandaag de dag ook hun best doen om de relatie met Joden te verbeteren, die zijn daar niet altijd van gediend. En met reden.

Maar er is meer. Als Johannes Paulus II in 1979 in Polen bij Auschwitz wil herdenken is er joods protest tegen de verchristelijking van de Holocaust [1]:

The Carmelite presence at the gate of Auschwitz was immediately protested by leaders of Jewish groups throughout Europe and in the United States and Israel. “Stop praying for the Jews who were killed in the Shoah,” one group pleaded. “Let them rest in peace as Jews.” Jewish protesters invaded the grounds of the convent, carrying banners that said, “Leave Our Dead Alone!” and “Do Not Christianize Auschwitz and Shoah!” The protesters registered complaints about Father Kolbe, who before his arrest had been the publisher of a journal that had printed antisemitic articles, and about Edith Stein, whose conversion could only look to Jews like apostasy.

[…]

Polish Catholics from the nearby towns of Oswiecim and Birkenau rallied to the nuns’ defense. Fights broke out. “One More Horror at Auschwitz,” read a headline in a British paper. “They crucified our God,” a boy screamed during one demonstration. “They killed Jesus.” At one point the nuns’ supporters arrived carrying the stout wooden cross from the papal altar in Kraków. They planted the cross in the field next to the old theater. However piously intended, it could seem a stark act of Christian sovereignty, a sacrilege. Eventually John Paul II intervened in the dispute, offering to fund a new convent building for the Carmelites a few hundred yards away. He prevailed on the nuns to move. The sisters did so in 1994. In the compromise that was worked out, Jewish leaders in turn accepted that the cross would remain in the field near the wall, but only temporarily.

En tegen het woord holocaust zelf :

The word “holocaust” originally derived from the Greek word holokauston, meaning “a completely (holos) burnt (kaustos) sacrificial offering”, or “a burnt sacrifice offered to a god”.

[…]

It is the rejection of even the hint of such sacrificial thinking that prompts some Jews to refuse to refer to the events of the Shoah as a ‘holocaust’, the burnt offering with smoke wafting up to heaven”.

Het is in deze context, dat de geschiedenis van het antisemitisme gelezen moet worden, want zonder die geschiedenis zijn deze gebeurtenissen onbegrijpelijk en ongrijpbaar.

De inhoud

Er zijn veel boeken over het antisemitisme geschreven, maar de twee genoemde boeken beschrijven de geschiedenis vanaf het begin van het christendom. Flannery stelt het begin van het antisemitisme zelfs nog enkele honderden jaren eerder en noemt de heidense tegenstellingen tussen stammen ook antisemitisme.

Over een ding zijn beide auteurs het eens : de christelijke interpretatie van joden als godsmoordenaar is de [theologische] grondslag en oorsprong van het hedendaagse antisemitisme en de rooms-katholieke Kerk is de drager en propagator van die filosofie.

Al vroeg is de jood al de godsmoordenaar :

In the patristic mind, the Jews were God-murderers—that is, people who first rejected and then slew God, incarnated in the form of Jesus Christ. Replaced by the “newly and truly chosen” Christians, Jews became hated by “God the Father.” According to St. Augustine, the Jews were no longer witnesses to their positive relationship to God’s existence and goodness. (Michael p. 24)

[…]

His [Augustinus – HansR] theological construct in regard to the Jews, repeated at least twenty times in his work, was the “Witness People.” This proposition—that Jews are to survive as suffering Cains in collective punishment for their deïcide until their conversion to Christ—has served to legitimize, even to sanctify, the enslavement of Jews to Catholics at least through the Middle Ages. (Michael p.29)

In de geschiedenis van het christendom worden de joden steeds verder weggeduwd: verboden te werken, te wonen, met kledingvoorschriften, verbod tot geld lenen, onteigeningen. Pogroms.

Moord en doodslag is, door de eeuwen heen, gangbaar tegen joden.

Vanuit theologische argumentatie, via de kerk als feitelijke heerser. Met kerkwetten en pauselijke decreten op de achtergrond, maar in een samenleving, die doordrongen was van de deïcide door de jood. Bescherming wordt soms geboden uit opportunisme als ze nuttige taken verrichten, of om te voorkomen dat het zichtbare vagevuur, waarin de jood zichtbaar permanent moest leven, onzichtbaar werd.

Als de kerk dan afstand doet van haar macht, gedwongen tijdens de Franse Revolutie, wordt het antisemitisme een sociaal gewetensdrama, in het collectieve geheugen van de massa waar uiteindelijk niemand meer weet waarom een groep mensen zo benadeeld wordt. Maar verdwijnen doet het niet. Het wordt een irrationeel probleem.

De shoah komt niet uit de lucht vallen.

Aan het eind van zijn werk stelt Flannery zich de vraag: wat was nu de reden van het antisemitisme? Hij antwoordt zelf: het was de beschuldiging van deïcide. Er is geen schijn meer van relativering, de Kerk draagt de schuld hier. Maar even verderop neemt hij afstand van de seculiere [rationele] versie van het antisemitisme als hij het heeft over Voltaire : een nieuw soort antichristelijk antisemitisme was ontstaan. Alsof die los zou staan van, geen verband zou hebben met, de christelijke versie. Alsof latere versies van antisemitisme niet schatplichtig zouden zijn aan de Roomse versie.

Michael is duidelijker in zijn conclusie:

But because Catholic writers and Church officials have often conceived of the Jews as intrinsically evil and essentially unconvertible, Catholic theology has all too easily slipped into racism—a racism institutionalized in the Church.

Het racistische antisemitisme is ontstaan in de Kerk. Joden waren intrinsiek slecht en bekering hielp joden zelden. Echte rassenwetten bestonden ook in de Kerk:

Indeed, all the major Catholic orders in Spain adopted clearly antisemitic racist regulations. By the early seven teenth century, for example, the Jesuits ordered that no man could become a priest unless his Christian heritage could be traced back five generations. This “impediment of origin” remained until 1946.

De mening

Deze recensie is niet bedoeld om de geschiedenis van het antisemitisme weer te geven. Dat kan ook niet, daar moet u de boeken maar voor lezen. Beide boeken hebben 200 en 300 pagina’s tekst aangevuld met uitgebreide referenties en noten. Het zou het onderwerp ook zeer te kort doen, als ik zelfs maar zou pretenderen daar hier even een samenvatting van te kunnen geven. Maar voor iedereen, die de geschiedenis niet kent en zich afvraagt waarom er vandaag de dag nog steeds mensen zijn die het antisemitisme uitdragen, zijn deze boeken verplichte kost.

Ze zijn niet altijd makkelijk te lezen. Michael geeft in zijn, bij tijd en wijle gortdroge, opsomming van ellende, soms een reden om het boek weg te leggen. Maar als ik een dag later me dan afvroeg hoe het nu verder ging, was het toch weer te doen. Flannery had eenzelfde soort effect maar las iets lichter hoewel geen van beide boeken makkelijke literatuur is.

Het is vooral de overdadige uitstalling van maatregelen, regelrechte misdaad en ongemakkelijkheid, die een plaatsvervangende schaamte – ben ik deel van deze cultuur? – genereert en die het lezen moeilijk maakt.

En als ik dan het verhaal rond het circus van Johannes Paulus II bij Auschwitz lees en het me herinner, want zo oud ben ik al, dan kan ik me voorstellen, dat de joden zich ongemakkelijk voelen bij de christelijke toenaderingspogingen.

Flannery schat dat het wel 250 jaar kan duren voordat het antisemitisme is verdwenen. Ik zei zelf naar aanleiding van Johannes Paulus II bij Auschwitz over de Kerk:

[…] Een excuus is niet genoeg. Zij heeft haar beurt gehad. Kom over tweeduizend jaar nog maar eens kijken.

Tot slot

Het antisemitisme is de wereld en de Kerk niet uit, daar zijn beide auteurs het over eens [2].

De Kerk kan wel uitdrukken dat ze het antisemitisme theologisch niet meer acceptabel vindt, maar daar zijn veel kerkleden het nog niet mee eens. Het conservatisme is nog volop aanwezig en bv The Remnant – een traditioneel kathoiliek nieuwsblad dat het Tweede Vaticaans Concilie niet accepteert – wordt geclassificeerd als een hategroup door de SPLC (wat uiteraard ook weer bestreden wordt). Conservatisme in de Roomse Kerk bestaat en is springlevend. Vaticaan II wordt niet door ieder geaccepteerd en de strijd tussen conservatief en progressief (pre- en post- Vaticaan II katholieken) is in volle gang.

Daarnaast blijkt de spin-off, het niet-religieus gebaseerde antisemitisme, overal nog steeds springlevend. Ik kan daar aan toevoegen, dat het blanke suprematie-denken met kolonisatie, onderdrukking en alle andere vormen van racisme als uiting, overal zichtbaar is. Ook in de internationale politiek. Een suprematie die, als ze al niet oorspronkelijk katholiek is, door het katholicisme duidelijk is gefaciliteerd.

De pogingen van de katholieke Kerk om het anti-semitisme uit te bannen zijn lovenswaardig maar niet eenduidig succesvol. Het belangrijkste blijft toch wel, dat de teksten niet gewijzigd [kunnen] worden. De bijbel wordt niet herschreven en Augustinus en Johannes Christostomus – om er maar een paar te noemen – blijven geëerde en bestudeerde kerkvaderen. Hermeneutiek kan je ver brengen, maar kan niet functioneren als een vlakgom.

Het zal heel lastig worden de katholieke doctrine te blijven doceren en te blijven handhaven, als 2000 jaar zorg en toewijding aan de vorming, uitleg en gewoonten van die doctrine teniet moet worden gedaan.

Het antisemitisme is 2000 jaar lang geïmpregneerd in alle nerven van onze samenleving. Niet alleen in het katholieke deel van de mensheid maar via het kolonialisme en de oorlogen met hun overwinningen overgedragen naar andere delen van de wereld. Het is globaal en seculier geworden, de theologische basis is ook nog steeds aanwezig.

Het antisemitisme is systemisch en niet iets van individuen.

Men mag zich verder ook nog realiseren dat de katholieke kerk soortgelijke technieken heeft toegepast op andere geloven en volken – Katharen, Waldensers, Maya’s, Inca’s – en daar genocide op heeft gepleegd.

En ja, soortgelijke techniek is ook toegepast op de islam. Ketters bij uitstek.
En kijk wat er nu gebeurt. De wereld is complex.
Er zijn mensen die deze gedachtesprong veel te ver vinden gaan, maar ik hou wel van de logica.
Of we er wat mee kunnen is een tweede.

De gegevens

  1. A History of Catholic Antisemitism: The Dark Side of the Church, R. Michael, 2008, Palgrave MacMillan, New-York. Google e-book.
  2. The Anguish of the Jews: Twenty-three Centuries of Antisemitism, Edward H. Flannery, Paulist Press – New Jersey, 1965. Herdruk uit 2004 van de heruitgave 1985, dat is relevant in verband met het voorwoord van Philip Cunningham. Google e-book.

[1] James Carroll, Constantine’s Sword – The Church and the Jews. Boston, First Mariner Books, 2001. Exerpt NYT.

[2] En ja, er wordt gepraat en er wordt voortuitgang geboekt. Maar het gaat niet hard en ik vraag mij hier dus hardop af of het allemaal wel voldoende is. Persoonlijk heb ik mijn twijfels zoals de lezer uit mijn tekst mag begrijpen. Maar aan de andere kant : ja, je moet ergens beginnen en er wordt dus vooruitgang geboekt. En weer aan de nog andere kant : fifty years of interfaith rubbish toont toch ook wel, dat de slinger terug kan gaan (lees zeker ook het daar gerefereerde stuk van Raymond Ibrahim).

Een gedachte over “Katholiek antisemitisme – twee recensies

  1. Pingback: Over de Kruistocht tegen de Katharen | Niet Naar Santiago en Weer Terug

Geef een reactie