Het sterkste bolwerk

Validissima semper Christianitatis propugnacula betekent zoveel als “Het christendom is altijd het sterkste bolwerk”. Het is de voortitel van een artikel van Paul SrodeckiZur Entstehung der Bollwerksrhetorik in Polen und Ungarn im Spätmittelalter und in der Frühen Neuzeit“. Het christendom als bolwerk tegen de islam, de Russische orthodoxie en alle vreemde culturen en hun legers.

Het concept van de antemurale Christianitatis – de voormuur (of buitenmuur) van het christendom – komt in de late middeleeuwen overal voor waar het Avondland-Latijnse cultuurgebied aan andere cultuurregionen grenst. Het christendom dat verdedigd moet worden.

Of het christendom, dat gebruikt wordt als reden om te verdedigen.
Maar wat wordt dan verdedigd?

Het is een concept, dat in de context van vandaag verrassend modern aandoet – als je het latijn even wegdenkt – met schreeuwend christelijk rechts in de VS en Europa1 gelijk, als uitdragers van de geglobaliseerde bolwerktheorie en -politiek. Het ‘christelijke westen’ tegen de cultureel afwijkende rest van de wereld, dat een vijandig – en als minderwaardig beschouwd – cultuurgoed herbergt. Daarmee is het een concept en een politieke constructie, een politiek denkbeeld, dat de eeuwen trotseert en overleeft. Oorlog als verdediging van de eigen manier van leven.

Srodecki laat zien dat het concept al door paus Innocentius IV wordt gebruikt als hij in 1254 oproept tot een kruistocht tegen de Mongolen (nooit uitgevoerd). De Mongolen die in 1241 tot aan Boedapest en Legnica waren gekomen en vervolgens omkeerden. In 1260 schrijft Alexander IV een brief waarin hij een soortgelijk beroep doet op de christenen van het Avondland. Urbanus IV gebruikt het begrip in 1264 in een brief: Bohemen als cultuur en geloofsgrens. Het is de periode van de kruistochten waar de bolwerk-retoriek expliciet wordt ontwikkeld en gebruikt. De techniek is echter ouder.

In Niet naar Santiago en Weer Terug2 refereer ik naar de overval die roversbenden op de de abt van Cluny, Mayeul, uitvoeren in 972. Het zet Cluny op het spoor van veiligheidsdenken en de cluniacenser paus Urbanus II preekt in 1095 de eerste kruistocht. Het bolwerk krijgt vorm als een ‘aanval is de beste verdediging’-techniek.

Maar eerder nog – zie ook Niet naar Santiago en Weer Terug3 – is er Karel de Grote, die het verbond aangaat met Rome vanuit de bisschoppelijke oorsprong van zijn voorvaderen, die Rome vrijwaart van de Longobarden en de oostgrens tegen de Saksen gewelddadig kerstent. Rome, het centrum van het christendom, is beschermd. Het geweld vindt plaats aan de buitengrenzen. Aan de buitenmuren. Aan de antemurale Christianitatis.

Verder terug is eigenlijk alleen vergelijkbaar het Romeinse rijk. De Romeinse militaire politiek was er een van lebensraum en van oorlogen aan de buitengrenzen. Rome zelf moest gevrijwaard blijven. Dat lukt niet altijd, maar de bouw van fysieke muren – bv de muur van Hadrianus in Noord-Engeland, het gebruik van de Rijn als grens – aan de grenzen van het rijk geeft de techniek aan.

De eerste katholieken waren miltiairen. Constantijn zag het kruis en won, Clovis werd gedoopt door Remigius na militaire winst. Militaire winst in ruil voor het christen worden. De Roomse kerk heeft zich twintig eeuwen bemoeid – technisch en politiek – met de oorlogsvoering. Augustinus zag er geen kwaad in.

Er is een directe lijn van de beschermingspolitiek van de Romeinen via de Roomse kerk naar de moderne politiek die de islam en Rusland bevecht. Door de eeuwen heen heeft de kerk haar beschermers gezocht en initiatief getoond in haar bescherming. Het zou teveel gevraagd zijn die invloed te ontkennen en te negeren. De rol van Johannes Paulus II bij de val van het communisme in Rusland is te groot. De rol van de kerk is in de 19e eeuw sterk gereduceerd geweest maar stap voor stap is die rol weer toegenomen. En zeker gezien de publieke rol en populariteit van de paus vandaag de dag, is de kerkinvloed niet meer weg te denken. Hij haalt de journaals, de kranten. De kerk heeft invloed. Het bolwerk bestaat – in andere termen – nog steeds.

De moderne rechtse politiek van verzet tegen de islamitische wereld en de Russische invloedssferen heeft argumenteerbaar een Roomse achtergrond, in elk geval een christelijke basis. Een Roomse invloed. Met alle propagandistische ontkenningen en manipulaties die daarmee samengaan.

Het initiatief en de rol, die de Roomse kerk – het Vaticaan – speelt, is niet altijd even duidelijk maar ze is er. En het zou goed zijn die rol eens te onderzoeken op het eigen culturele bewustzijn en de realiteitszin. Is er werkelijk een conflict of is het een eeuwigdurende oorlog ter bescherming van dat ene: ons christendom.

In alle vormen die het wordt gebracht: cultuur, onze eigenheid, onze manier van leven, is het Fort Europa niets anders dan de voortzetting van Het Sterkste Bolwerk. Zelfs de atheïsten van het Westen zijn christelijk.

Het bolwerk is de uiting van het onvermogen andere denkbeelden te absorberen.
En het bolwerk is christelijk. Al eeuwen lang.


1 – Hierbij dragen de partijen in de VS vaker hun religie primair uit en zijn de (extreem) rechtse partijen in Europa meestal primair rechts (fascistisch) en dragen daarbij hun christelijke waarden uit. In Oost-Europa is de verbinding tussen het fascisme en het Roomse naar mijn mening duidelijker dan in het westen. Het zijn geen, wat we in Nederland noemen, confessionele partijen hoewel die hetzelfde gedachtegoed uit kunnen dragen.
2 – zie pagina 202 van Niet Naar Santiago en Weer Terug, gedrukte versie of pdf.
3 – zie pag 182 en 164 van Niet Naar Santiago en Weer Terug, gedrukte versie of pdf.

2 gedachten over “Het sterkste bolwerk

  1. Pingback: Bestaat Vaticaanse globale politiek? | Niet Naar Santiago en Weer Terug

Geef een reactie