Over LAUDATO SI’

Op 24 mei 2015 heeft Paus Franciscus een encycliek de wereld ingestuurd: LAUDATO SI’ over de bedreiging door de roofbouw van de mens op de aarde inclusief klimaatverandering. De eerste encycliek van zijn hand sinds zijn verkiezing in 2013. Het is geen eenvoudige encycliek, het is een encycliek die het belangrijkste wereldprobleem van vandaag behandeld: de roofbouw die de mensheid pleegt op de aarde en de gevolgen daarvan.

Ik heb in mijn laatste pagina aangegeven, dat ik een relatie zie tussen de katholieke politiek en de grote wereldproblemen. Niet vreemd dus dat ik reageer. Zeker ook omdat het niet alleen bedoeld is voor gelovigen maar voor juist ook voor iedereen (par. 3: I would like to enter into dialogue with all people about our common home). Laat een ding duidelijk zijn, los van het hierna volgende denk ik, dat het beschreven probleem reëel is. De vraag is of een spirituele benadering, zeker een door de Roomse kerk, juist of zelfs gewenst is.

Ik denk niet dat het zinvol is elk kritiekpunt apart te benaderen, het is een stuk voor gelovigen. Hoe graag de paus het ook wil laten zijn voor iedereen, het is een stuk voor gelovigen. De encycliek heeft een totaal van 172 referentie en geen van die referenties is een wetenschappelijke. Het zijn verwijzingen naar de bijbel, naar eerdere toespraken waarin gerefereerde citaten zijn bevat en naar bisschoppelijke en pastorale brieven enz…

Hoewel Chapter I: What Is Happening To Our Common Home? een beschrijving geeft van de problematiek – het leest als een samenvatting van Wildgroei van Rob Hengeveld – en er verderop in het stuk gevraagd wordt om een dialoog met de wetenschap, is er geen enkele referentie naar die wetenschap.

De vraag is die ik mij dus stel is: wat is de betekenis van deze encycliek?

En die betekenis wil ik hier analyseren zonder op de inhoud in te gaan.

Allereerst, wat is een encycliek? Ik geef de antwoorden uit twee bronnen:

Een encycliek is een belangrijke pauselijke brief, waarin de paus zijn leergezag inzake geloof en zeden uitoefent
(
RKK).

De inhoud van een encycliek is niet per se onfeilbare leer – als onfeilbaar gedefinieerd wordt alleen die leer inzake geloof of zeden (of inzake de natuurwet) beschouwd, die bij definitieve act als bindend is afgekondigd en waarvan uitdrukkelijk vaststaat dat die onfeilbaar is gedefinieerd (Codex Iuris Canonici 1983, c. 749 §§ 1 en 3) -, maar de inhoud behoort wel grotendeels tot de katholieke leer in wijdere zin. Het is daarom een uitdrukking van het gewone leergezag van de paus. Encyclieken zijn (gewoonlijk) geen wetgevende teksten en zij worden tegenwoordig geadresseerd aan heel de Kerk en alle mensen van goede wil.
(Wiki)

De encycliek is dus een belangrijk document. Omdat het geen geloofsdocument sec is valt het voor mij in de context van de sociale leer van Rooms katholieke kerk (2004).

De sociale context, waarin die sociale leer zich heeft ontwikkeld, is die van de 19e en 20e eeuw. De periode van na de Franse revolutie dus. De lijst met encyclieken sinds Gregorius XVI is aanzienlijk. Als we de inhoud bekijken en de echte geloofszaken (als oktobergebed, bidden tot Maria enz…) opzij zetten en alleen kijken naar de sociale leer dan vallen er een paar zaken op:

  1. Voor de 19e eeuw was er geen samenhangend beschreven kerkelijk idee over sociale systemen, hoe mensen zich dienden te gedragen – buiten het geloof – en de samenhang van geloof en samenleving. Dat gezegd, is er wel degelijk een rode draad in het handelen van de kerk: samenwerking met de wereldmachten in de machtsuitoefening over ‘het volk’. De geldstroom en de verdeling van het geld reflecteerde die macht tezamen met de onderdrukking die de uitvoering van de macht door adel en kerk met zich bracht. Een en ander conform mijn beschrijving in ‘Niet naar Santiago’.
  2. De kerk verzet zich tegen alle sociale ontwikkelingen van de 19e en 20e eeuw en vooral tegen de geestelijke vrijheid van iedereen. Mirari Vos, de enige encycliek van Gregorius XVI, begint daarmee. De weerstand wordt verder uitgewerkt in latere encyclieken als Quanta Cura. De weerstand tegen alle sociale stromingen, die de kerk terugdringen – met als angstbeeld de scheiding van kerk en staat – neemt toe. De vastlegging van alles wat fout is in de wereld wordt vastgelegd in de Syllabus Errorum.
  3. De verzetsstroming van de RK kerk wordt in 1891 bijgestuurd met de encycliek Rerum Novarum en arbeiders wordt o.a. toegestaan medezeggenschap te hebben maar socialisme wordt afgewezen. De kerk lijkt een sociaal gezicht te krijgen.
  4. Rerum Novarum is een binnen de kerk revolutionair stuk dat wordt gevolgd door meerdere encyclieken die uiteindelijk worden geïncorporeerd tot de de sociale leer van Rooms katholieke kerk.

Al deze encyclieken zijn in hoge mate reactief, de kerk is het niet eens met de sociale ontwikkelingen van liberalisme tot communisme. In de 19e eeuw vooral omdat het haar machtspositie ondermijnt, in de 20e eeuw vooral omdat ze zich lijkt te realiseren dat macht alleen, niet ontstaat uit zichzelf, maar een basis nodig heeft. Door zich te richten op de negatieve gevolgen van gouvernementele maatregelen die genomen worden zonder invloed van de kerk, voert ze propaganda voor zichzelf. Een soort van: kijk eens hoe slecht het gaat zonder ons en ons spiritueel leiderschap.

Het begin van de 20e eeuw ziet een hervorming van de codex (het canoniek recht, in 1917 onder andere door Pacelli, de latere Pius XII), de vorming van het Vaticaan als staat (in 1929 onder Pius XI in samenwerking met Pacelli) en de creatie van het concordaat met Duitsland (1933 door Pacelli).

Het Vaticaan had zich sinds 1789 verzet tegen alle sociale ontwikkelingen die zich buiten haar invloed vormden. Toen in 1870 haar alleen nog het grondgebied van het Vaticaan restte riep de paus zichzelf uit tot ‘Gevangene van het Vaticaan’. Het is de beweging van Pacelli, die het Vaticaan weer midden in de sociale structuren van de wereld brengt en die de kerk in de context van wet en recht, met de nieuwe Codex en concordaten in de moeilijke situatie van de jaren 1900 tot 1950, weer positioneert als gesprekspartner met invloed. En die invloed blijkt, zoals altijd door de eeuwen heen, van belang voor de wereldlijke macht. De nieuwe samenwerking tussen religie en staat, tussen het Vaticaan en (westerse) landen, krijgt vorm.

De kerk heeft tot de 19e eeuw altijd in samenwerking met de adel de machtspositie gehad en ziet zich nu genoodzaakt om het volk daarbij te winnen, niet alleen op basis van geloof, maar ook op basis van materiële zaken als bestaansminima en beslissingsrecht over eigen leven. De kerk zoekt technieken om om te gaan met de democratie.

Als Pacelli overlijdt, staat er weer een zelfbewuste kerk, die haar invloed uitbreidt en haar machtsbasis weer zoekt. Daarmee is ze weer de wig in het spel van de democratie: staat en volk, staat door het volk, wordt uitgespeeld en bewerkt door Rome. Geheel volgens de regels van het spel alsof Rome een lobby-machine is. Seksuele uitspattingen worden met liefde onder het vloerkleed geveegd, rekenschap afleggen van verantwoordelijkheden blijft moeilijk voor het religieuze instituut.

Concluderend zien we dus een encycliek die, net als alle vorige encyclieken, reactief is en past in de afwijzing van alles wat de mens doet en wat al eerder in encyclieken was afgewezen. Encyclieken zijn negatief: afwijzend naar dat wat de mens doet zonder toestemming van Rome.

LAUDATO SI’ is tegelijkertijd het aanwenden van invloed en het zoeken van een nieuwe machtsbasis. Dat alles op basis van wetenschappelijk geconstateerde problemen (zie Chapter I van LAUDATO SI’ ) zonder de wetenschap te benoemen. Te vragen om een dialoog met de wetenschap zonder te zeggen hoe dat zou moeten.

En als er dan een oplossing wordt gepresenteerd is het God, bijbel en liefde:

De liefde moet aanwezig zijn in elke sociale relatie en haar doordringen. Dit geldt in het bijzonder voor hen die verantwoordelijk zijn voor het welzijn van de volken. Zij moeten “trachten bij zichzelf te onderhouden en in anderen op te wekken de koningin en meesteres van alle deugden, die de liefde is. Het heil moet immers voornamelijk van overvloedige uitstorting van de liefde verwacht worden. Wij bedoelen de christelijke liefde, die het Evangelie in ’t kort samenvat, en altijd klaar staat om zich voor het geluk van anderen op te offeren”. Deze liefde mag “sociale liefde” of “politieke liefde” worden genoemd en moet het ganse menselijke ras omvatten. “Sociale liefde” is de antithese van egoïsme en individualisme. Zonder het sociale leven te willen verabsoluteren — zoals in het geval van kortzichtige perspectieven die zichzelf beperken tot sociologische interpretaties — mag men niet vergeten dat de integrale ontwikkeling van de persoon en de sociale groei elkaar wederzijds beïnvloeden. (uit: de sociale leer van Rooms katholieke kerk, par. 581).

Er wordt gemakshalve vergeten dat in naam van de kerk en de liefde nogal wat mis is gegaan. In de afgelopen twintig eeuwen. Ik besluit Niet Naar Santiago en Weer Terug met:

De Roomse Kerk heeft het niet beter gedaan. Moord, verkrach­ting, eigendunk, incest, corruptie, machtswellust, noem maar op. En bovenal zelfverrijking. Alles dat we nu kennen van de machts­syste­men heeft de Kerk ook gehad. Een excuus is niet genoeg.Zij heeft haar beurt gehad. Kom over tweeduizend jaar nog maar eens kijken.

Het is goed. Het is zoals het is. Laat het geld het terugkoppe­ling­systeem maar vor­men.

Alles voor Mammon.
Er is een nieuwe god en zijn Kerk is de bank.

We hebben geen encyclieken of kerk meer nodig. Een puinhoop kunnen we er zelf wel van maken, een oplossing kunnen we ook zelf vinden. Er is voldoende basis voor ethiek zonder religie.

Een derde wiel in het spel van de democratie om de democratie en haar rationele basis te laten ontsporen. LAUDATO SI’ heeft geen betekenis in de rationele wereld. Het is een oproep en slimme propaganda om zieltjes te werven.

172 religieuze referenties staan misschien mooi maar zijn betekenisloos: WC-eend zegt, dat WC-eend gelijk heeft.

2 gedachten over “Over LAUDATO SI’

  1. HansR Bericht auteur

    Vandaag in het FD twee stukken over een actie van het Vaticaan mbt klimaat-investering.

    Het FD schrijft:

    Met behulp van private fondsen wil de kerk haast maken met de uitvoering van de tweede encycliek Laudato si uit 2015.

    Maar Laudato si’ is helemaal geen actieplan of een uitvoerbaar project. De paus wordt hier gebruikt om investeringen aan te trekken voor ‘groene’ projecten. De uitspraken van [Amerikaanse] investeerders liegen er niet om:

    Een Amerikaanse investeerder vond dit nog een brug te ver: ‘Het merk paus Franciscus is op dit moment voor mij voldoende. De bijbel is ‘on the market’.’ Zijn – eveneens Amerikaanse – collega ziet mogelijkheden om van het Vaticaan ‘de grootste start-up ter wereld te maken’.

    En dat staat los van mijn idee, dat herverdelen van rijkdom (duurzame sociale gerechtigheid) zoals het Vaticaan dat in Laudato si’ beschrijft en propageert, juist contraproductief werkt.

    In elk geval versterkt het mijn conclusie:

    LAUDATO SI’ heeft geen betekenis in de rationele wereld. Het is een oproep en slimme propaganda om zieltjes te werven.

    Voor het geld dus.

Geef een reactie