Naar aanleiding van de Abel Herzberg lezing 2018

Afgelopen zondag sprak Sigrid Kaag haar Abel Herzberg lezing 2018 uit. Een lezing die stof op deed waaien omdat Kaag stelde dat de politiek en de samenleving niet moeten zwijgen, maar een duidelijker weerwoord moeten geven op het “kabaal van de stem van de angst”. En dat is een opmerkelijk geluid uit het kabinet Rutte III en zeker na de affaire Blok. Zo opmerkelijk, dat ik Kaag’s lezing zie als een keerpunt.

Sigrid Kaag, minister voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking. © Rijksoverheid

Sigrid Kaag, minister voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking. © Rijksoverheid

Tussen de moord op Pim Fortuyn (6 mei 2002) en de moord op Theo van Gogh (2 november 2004) liep ik mijn tocht ‘Niet naar Santiago’. En dat was geen toeval. Ik voelde de maatschappelijke verharding, de drift naar het nationalisme, de verheerlijking van het christendom tegenover de islam (al in de jaren 90 sterk voelbaar). De opkomst van Wilders (in de periode tot 2006, mijn vertrek uit Nederland). De economische verharding door het neoliberalisme, dat met Bush een culminatiepunt bereikte met de oorlog in Irak. En dat alles na de cesuur van 11 september 2001.

Ik kan nu, na ruim 15 jaar, te zeggen, dat die fase, een fase van verwarring was. Er gebeurde iets in Europa, in de wereld, dat ik niet kon duiden. Ik was groot geworden in het positivisme van het ontstaan van Europa, het positivisme van ‘nooit meer Auschwitz’. Ik dacht te leven in een wereld, die alleen maar beter zou worden. Dat bleek een fout.

Ik bleek de draai naar conservatisme, oorlogzucht en islamhaat, die de hele christelijke, Westerse wereld  had geïnfecteerd, niet gemaakt te hebben. Het doldraaien van de westerse samenleving naar nationalisme, desintegratie van globale samenwerking en zeker ook de versterking van de invloed van het christendom, het katholicisme, dat het gevolg daarvan was (of juist de oorzaak!), zag ik wel aankomen en beschreef ik wat cryptisch als volgt:

Het is gewoon een techniek. De grondwet [1] is helemaal niet bedoeld om leesbaar te zijn. Niemand die voor de rechter komt, zal nog begrijpen wat er gebeurt. Mogelijk zelfs de rechter niet. Het hoogste gerechtshof neemt altijd beslissingen die gunstig zijn voor de heersers. Dat hadden we al gezien bij de inquisitie. Er is niets veranderd. Monniken in het zwart gekleed, managers in het zwart gekleed.

Het is de historische traditie van Europa.
Ah. Nu begrijp ik het. Het volk moet weer in de ketenen. Terug naar God.
Alles dat de mens niet begrijpt.
Europa gaat bezwijken onder het gewicht van de grondwet.
Onder de belasting van God en de geschiedenis.
En vermoedelijk ook onder de dichtheid van de bevolking.

Ik weet wie Santiago is.
Ik weet wat de route representeert.
Het is genoeg.

Als ik terug ben zal de wereld een ander aanzien hebben.
Ik heb haar veranderd.
Ik heb het boek opnieuw gelezen.
Het was een boeiende reis.

De gevaarlijke invloed van het christendom op het conservatisme en vice versa nam in de jaren erna toe. Ik heb daar verschillende blogs [2] aan gewijd en met name de strijd tussen Franciscus I en het conservatieve smaldeel van de Roomse kerk is een belangrijke uiting daarvan, naast de samensmelting van de Amerikaanse evangelische kerken en de Republikeinen.

Het idee, dat er bewust oorlog werd gevoerd tegen de islam vanuit het katholieke (christelijke) idee dat er slechts een waarheid kan zijn, werd sterker bij mij. Het is een kruistocht die wordt gevoerd. Een oorlog met ups en downs, pauzes en geografische verschuivingen, die heel lang kan duren. 1000 jaar na de eerste kruistocht.

Het geschreeuw van Wilders agv de beoogde toetreding van Turkije tot de EU en leidend tot de oprichting van de PVV (2004 – 2006), past geheel in dit kader van christelijke politiek en het wegduwen van islamitische landen [3]. Zijn Hongaarse muze (sinds 1992) past helemaal in het beeld van het verzet in Europa, vanuit de Visegrad-groep, tegen de islam, het antiglobalisme en het nationalisme. Het sterkst verwoord vanuit Hongarije en  Polen. Het aloude katholieke Bolwerk. Wilders moet de inspiratie ergens vandaan hebben.

In de verwarring, waar ik hierboven op doel, kwamen de mensen boven drijven die niets anders meer durfden, dan mee te drijven met de stroom. Het anti-islam idee werd hoofdstroom, zo ook het antiglobalisme en het nationalisme.

En dat is de status van vandaag de dag.

Op zo’n moment, in de depressie die dat negativisme [4] teweeg brengt, was de Abel Herzberg Lezing 2018 door Sigrid Kaag een verademing.

Die stilte, de stilte van het wegkijken, is onheilspellend.
Die stilte kan langzaam maar zeker aanzwellen tot collectief zwijgen.
Een zwijgen dat uiteindelijk oorverdovend kan worden.
Dat maakt dat we de risico’s in onze samenleving niet meer zien.
Dat we de signalen niet meer verstaan.
De bittere les van de geschiedenis is dat in de stilte van het zwijgen de dissonant van stigmatisering, uitsluiting en vervolging manifest wordt.

[…]

Mensen worden zelfs verleid met een bedrieglijke notie van een romantisch negentiende-eeuwse nationalisme. Een zogeheten ‘terugkeer’ naar de soevereine natiestaat. De internationale orde moet worden gesloopt. We moeten worden bevrijd van tirannieke elites. (…) Die hun eigen nationale trots zouden verloochenen. Spreken is zilver, zwijgen is goud. Maar niet als het om universele waarden gaat. Niet als het gaat om positie nemen tegen antisemitisme. Tegen xenofobie. Tegen racisme.

[…]

ik geloof in de kracht van internationale samenwerking.
De Europese Unie is een uitdrukking van idealen, moed en visie.
Europa is ook een lotsgemeenschap.
Ik geloof in het internationale en Europese bestel dat we hebben opgebouwd in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog.

Hervorming?
Ja.
Afbraak?
Nee.

Een minister, die dit uit kan en wil spreken, is sterk. Ik had dit niet verwacht uit het kabinet Rutte III. Zeker niet na de affaire Blok. Het tekent de evolutie van de drie opeenvolgende kabinetten, weg van de oude ideeën. Het tekent de teloorgang van de anti-islam retoriek, het antiglobalisme en het nationalisme.

Misschien ben ik te vroeg met het woord teloorgang, want Baudet heeft wel een reactie beloofd (met een overigens wel weer boeiende reeks reacties):

Al verwacht ik daar niet veel van, ik zal zijn reactie bij verschijnen in de commentaren toevoegen, zijn fanclub is  nog niet weg en Wilders is er ook nog, al wordt hij wat sleets.

Maar hoe het ook zij, het is een lezing, die een baken is.

Ik hoop, dat we de weg terug kunnen vinden. Ik hoop dat deze Abel Herzberg lezing werkelijk een keerpunt is, een uiting van politieke wil in roerige tijden van meer dan alleen een individu binnen een kabinet. Dat het een signaal is van een kabinet. Van een regering zelfs.

Dat Nederland binnen de EU kan staan en dat de EU in de landen kan staan.
Dat de kruistocht tot een einde komt.

We gaan het zien.


[1] Ik bedoel hier het voorstel tot de Europese grondwet van 2003

[2] Zie bijvoorbeeld Burke, Bannon, Trump en Franciscus, De oorlog  tegen paus Franciscus I, en Evangelisch fundamentalisme en katholiek integralisme: een verrassende oecumene (met context)

[3] Zie ook voetnoten 11 en 115 in Niet Naar Santiago en Weer Terug over het verzet van Giscard d’Estaing en de Franse katholieke wereld tegen de toetreding van Turkije tot Europa.

[4] Om misverstanden te voorkomen: het anti-islam, antiglobalisme en nationalisme zijn negatieve stromingen omdat ze medemensen uitsluiten, ze zijn egoïstisch, egocentrisch van toon. Net als het neo-liberalisme. En dat beschouw ik als negatief. Niet omdat het individuele verkeerd is of zou zijn, maar omdat afwijzing van het sociale, het kenmerk van de mens, ontbreekt. De limiet – de eindeloze doorzetting – van anti-islam, antiglobalisme en nationalisme is het egoïstische individu. De limiet van het omgekeerde, is de acceptatie van het sociale, met behoud van het individu.

Een gedachte over “Naar aanleiding van de Abel Herzberg lezing 2018

  1. HansR Bericht auteur

    Op 2 oktober publiceerde Thierry Baudet zijn reactie in het NRC. Zoals beloofd hier de link.

    Baudet zegt:

    De minister maakt een teleurstellende karikatuur van haar eigen oproep tot ‘dialoog’ door nergens in de speech op enige manier blijk te geven van bereidheid tot luisteren naar een botsende mening.

    Ik voer hier niet de discussie, maar Baudet geeft zijn omschrijving van het conflict wel duidelijk weer:

    In de hele westerse wereld zien we steeds duidelijker hoe twee visies net zo haaks op elkaar staan als ooit de nachtwakersstaat en de geleide planeconomie. Steeds luider klinkt de kritiek op de ontmanteling van nationale staten door supranationale besluitvorming, Europese eenmaking en mensenrechtenhoven; steeds vaker verzetten bevolkingen zich tegen immigratiestromen, multiculturalisme en islamisering.

    Tegenover Macron, Merkel en Verhofstadt staan Trump, Farage en Orbán. Tegenover de centralisatieagenda van Juncker en Draghi staat het ‘Europa van natiestaten’ dat Kurz, Salvini en Weidel bepleiten. Tegenover theedrinker Job Cohen staat Ayaan Hirsi Ali die wijst op de noodzaak onze waarden actief te verdedigen – zo nodig met geweld.

    Forum voor Democratie staat in deze traditie. Wij wijzen op de onwenselijkheid de eigen cultuur te verliezen; op het legitieme verlangen van velen om Nederland min-of-meer herkenbaar Nederlands te houden. We wijzen op het belang van soevereiniteit om een functionerende democratie te kunnen hebben; en we betogen dat euromunten, open grenzen en bureaucratische besluitvormingsmechanismen de samenwerking tussen landen eerder frustreren dan faciliteren. Met Samuel Huntingtons Clash of Civilizations in de hand twijfelen we aan de aanname van Francis Fukuyama dat alle culturen en religies uiteindelijk zullen convergeren.

    Baudet zet inderdaad de tegenstelling neer. Maar hij kent geen oplossing, alleen conflict. En als je dan iets wil bereiken leidt dat zonder meer tot strijd, noem het geweld. Ik zie dat niet als geldig weerwoord op Kaag. Ik zie de tegenstelling ook niet als geldige reden om voor zijn xenofobische en separatistische afbraakpolitiek voor een anti-EU. Tegenstellingen zullen er altijd zijn. Dat is de natuur waar wij deel van zijn. Tegenstellingen en afwijkingen zijn om mee te leven. Als het enige antwoord is, de tegenstelling weg te werken, is er geen samenleving mogelijk. En – om de limiet de vorige zin te onderzoeken – omdat iedereen wel eens kritiek heeft op een ander, zou dat inhouden, dat een ieder het recht moet hebben de ander weg te werken (onderdrukken, doden of hoe je het wegwerken ook wilt uitvoeren).

    Dat is de consequentie van Baudet’s denken.
    En daar ben ik het niet mee eens.

    Samenleven is een essentie van de mens.
    Een attribuut.

Geef een reactie