Fascisten en Katholieken

Rond de Eeuwwisseling

L.M.H.Joosten  schrijft in de heruitgave uit 1982 van zijn proefschrift Katholieken en Fascisme [1] in Nederland [2] :

De studie was oorspronkelijk opgezet om de vraag te beantwoorden, of mijnleermeester L.J. Rogier gelijk had met zijn stelling, dat er verwantschap bestaat tussen het verschijnsel integralisme in de katholieke kerk en het latere fascisme.

[…]

Op de links gerichte revolutionaire stromingen, die zich direct na de eerste wereldoorlog in verscheidene landen van Europa voordeden, volgde in het begin van de jaren twintig een rechtse reactie, die zich keerde tegen de democratie. Deze beweging kreeg in de loop der jaren en in de onderscheiden landen verschillende namen, zoals herstelbeweging, revolutie van rechts, action française, falangisme en fascisme, maar alle waren naar de geest verwant. Verscheiden auteurs hebben gewezen op zekere affiniteit tussen het fascisme en het in het begin van deze eeuw in de katholieke kerk opgekomen integralisme.

Joosten wijst naar het integralisme (integrism, intégrisme) en heeft het over verwantschap en affiniteit met fascisme [3].

Integralisme is zonder enige twijfel een beweging geweest, die in handelen het opkomend fascisme heeft gesteund. Met name in de periode van Pius X (paus van 1903 – 1914) werd daadwerkelijk (politiek) actie gevoerd dwz dat de samenleving merkte dat de Rooms-Katholieke Kerk zich verzette tegen de moderne ideeën (het modernisme).

Met name de in 1909 opgerichte beweging Sodalitium Pianum begon, met toestemming van paus Pius X, handelend op  te treden. Deze beweging was weer een gevolg van de encycliek Pascendi Dominici gregis [4] (wiki) uit 1907 waarin de Pius X expliciet het modernisme veroordeelde. Deze encycliek was weer een directe voortzetting van de rooms-katholieke ideeën zoals die sinds de encycliek Mirari Vos uit 1832 van Gregorius XVI waren neergelegd.

Ook de Action Française was een beweging die zich verzette tegen alles wat de 19e eeuw had voortgebracht en bewoog zich geheel in lijn met de Katholieke Kerk hoewel ze daar niet uit voort kwam. Action Française steunde de Katholieke Kerk en haar ideeën en was voor een eenheid van Kerk en staat. Opgericht in 1898, en verboden door de Katholieke Kerk in 1926. Een verbod dat in 1939, door paus Pius XII, na zijn ambtsaanvaarding werd opgeheven. Hetgeen toch ook iets zegt over de affiniteit van Pius XII met het fascisme.

Pius X stelde een commissie in om de clerus te zuiveren van theologen die het modernisme promoten en verplichtte een antimodernistische eed voor alle katholieke bisschoppen, priesters en leerkrachten. Een eed die pas in 1969 werd afgeschaft door Paulus VI en die werd vervangen door de geloofsbelijdenis en eed van trouw bij de aanvaarding van een ambt uit te oefenen in naam van de kerk.

Voorafgaand in de 19e eeuw

Maar de encycliek Pascendi Dominici gregis en de maatschappelijke bewegingen stonden niet op zichzelf, ze kwamen voort uit het al een eeuw durend verzet van de Katholieke Kerk tegen alle gevolgen van de Franse Revolutie (een vorm van legitimisme dus). Een verzet dat voortkomt uit de door de Katholieke Kerk beschouwde noodzakelijkheid van ondergeschiktheid van de staat aan de Kerk. Een ondergeschiktheid, die heel ver teruggaat en al expliciet werd gedurende Gregorius VII en Bonifacius VIII (met de bul Unam Sanctam) maar waarschijnlijk verder teruggaat tot de Romeinse tijd.

De Europese bevolking was tot de Franse Revolutie eeuwenlang onderdrukt geweest door een royalistisch, katholiek wereldbeeld en geen enkele revolutie is in staat een dergelijke invloed direct te verwijderen. Hoewel de Katholieke Kerk veel van haar directe macht was kwijtgeraakt, had ze nog wel de invloed van de kansel. Iedereen die nog naar de kerk ging en het geloof daadwerkelijk beleed, onderwierp zich daarmee aan het gezag van Rome. Een Rome dat ondergronds was gegaan maar zich schrap zette en terug wilde slaan. Haar verloren terrein letterlijk en figuurlijk terug wilde winnen.

De eerste pausen na de Franse Revolutie houden zich in, maar het verzet krijgt vorm met de encycliek Mirari Vos uit 1832 van Gregorius XVI. Een encycliek die zich hard opstelt tegen de nieuwe, door de Franse Revolutie verkregen vrijheden.

Tegen democratie:

We have learned that certain teachings are being spread among the common people in writings which attack the trust and submission due to princes; the torches of treason are being lit everywhere. Care must be taken lest the people, being deceived, are led away from the straight path.

Tegen vrijheid van publicatie:

Here We must include that harmful and never sufficiently denounced freedom to publish any writings whatever and disseminate them to the people, which some dare to demand and promote with so great a clamor. We are horrified to see what monstrous doctrines and prodigious errors are disseminated far and wide in countless books, pamphlets, and other writings which, though small in weight, are very great in malice. We are in tears at the abuse which proceeds from them over the face of the earth.

Of tegen vrijheid van religie:

Now We consider another abundant source of the evils with which the Church is afflicted at present: indifferentism. This perverse opinion is spread on all sides by the fraud of the wicked who claim that it is possible to obtain the eternal salvation of the soul by the profession of any kind of religion, as long as morality is maintained.  […]  Therefore “without a doubt, they will perish forever, unless they hold the Catholic faith whole and inviolate.

Of tegen vrijheid van geweten:

[…] gives rise to that absurd and erroneous proposition which claims that liberty of conscience must be maintained for everyone. It spreads ruin in sacred and civil affairs […] Experience shows, even from earliest times, that cities renowned for wealth, dominion, and glory perished as a result of this single evil, namely immoderate freedom of opinion, license of free speech, and desire for novelty.

Zijn opvolger, Pius IX, geeft alle maatschappijkritiek een systeem door alle fouten te benoemen en samen te vatten in de Syllabus van fouten en ze te veroordelen in de encycliek Quanta Cura. De Syllabus van fouten vormt de basis voor de pausen tot WO I om hun politiek uit te zetten en zich te verzetten tegen alle ontwikkelingen in de samenleving. Elke maatschappelijke stroming die de Kerk niet accepteert als leidend instituut, moet het ontgelden. Voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog  ontstaan dan de verzetsstromingen, het integralisme, tegen het modernisme. Grof gezegd, de fouten zoals benoemd in de Syllabus vallen onder het modernisme, het integralisme is de poging van de Kerk om de slinger een duw de andere kant op te geven.

Bewust en voortdurend verzet

De kerk heeft, vanaf de tweede helft van de 19e eeuw bewust en volledig, zich verzet tegen alle vrijheden en verworvenheden van na en door de Franse Revolutie. Eerst alleen theoretisch, met encyclieken en brieven, maar aan het eind van de 19e eeuw is er daadwerkelijk verzet ontstaan. De Kerk heeft dat verzet propagandistisch en theoretisch op gang gebracht en daadwerkelijk ondersteund door haar goedkeuring er aan te geven (Pius X).

Men moet zich realiseren dat de bevolking van Europa aan het eind van de 19e eeuw nog in meerderheid katholiek was en dat de afkeuring van de sociale ontwikkelingen door de Roomse Kerk enorme invloed heeft gehad (en waarschijnlijk nog wel heeft). Sociale en politieke onrust is zo door de Kerk flink opgestookt en in die zin heeft ze zeker een rol gespeeld bij het ontstaan van de situatie, die leidde tot de Eerste Wereldoorlog.

Maar WO I leidde nergens toe en direct er na realiseert de Kerk zich, dat het integralisme te extreem is en trekt haar handen er van af. Benedictus XV en Pius XI proberen dan met diplomatie een nieuwe relatie tot stand te brengen met de samenleving. In die context wordt dan ook Action Française door Rome verboden.

Het is dan al te laat en die nieuwe relatie mislukt. Mit Brennender Sorge (14 maart 1937) komt te laat, is onvoldoende en het verketteren van het atheïstische communisme een paar dagen later (Divini Redemptoris, 19 maart 1937) helpt ook niet echt om de polarisatie tegen te gaan. De fascisten komen op en hun ideeën over de samenleving passen wonderwel op die van de katholieken, in Pius XII vinden zij een groot supporter. Hij ruikt de mogelijkheden. In Gods Bankersrecensie hier – wordt die fase beschreven en het leidt geen twijfel, dat de Kerk hand in hand met de fascisten, de periode van 1914 tot 1945 overbrugt.

De Kerk zorgt slechts voor één ding: ze is nooit actief, openlijk betrokken bij de gewelddadigheden. Dat geldt overigens niet voor alle individuen van de Rooms Kerk, er zijn priesters en bisschoppen die openlijk geweld steunen en deelnemen, maar in principe zegent ze alleen de leiders, beschermt ze en brengt hen na de Tweede Wereldoorlog in veiligheid.

En niet alleen de leiders. Gewone mensen die lid waren geweest van de NSB, die dienst hadden genomen bij de wehrmacht of anderszins in de fout waren gegaan, benaderden (of werden benaderd door) de Katholieke Kerk. Als ze zich bekeerden konden ze rekenen op bescherming, een baan en geheimhouding.

Besluit

Katholieken hebben iets met fascisten. Dat is niet zo maar een bewering, dat kun je zeer aannemelijk maken. Er zijn boeken vol over geschreven, ik noem er hier een paar.

Maar, meer dan de boeken die er over geschreven zijn, zijn het de katholieke, pauselijke, geschriften zelf, die van het antidemocratisch verzet, het antisociale verzet, getuigen. Een verzet dat wonderwel vrijwel een op een past op het fascisme.

Hoewel het openlijk geweld afwezig is bij de Kerk, blijkt vrij duidelijk dat ze dat geweld als een soort onvermijdelijk iets accepteerde. Het fascisme draagt de ideeën van de Syllabus van fouten in zich en de vorming van de fascistische ideeën is direct herleidbaar tot de Katholieke Kerk. De lijn van het katholieke antirevolutionaire verzet tot het fascisme is direct. De Kerk heeft ook altijd het fascisme gesteund.

Dat houdt niet in, dat alle katholieken fascisten zijn, er zijn voorbeelden genoeg van het tegendeel. De pluriformiteit binnen de Katholieke Kerk maakte bijvoorbeeld het verzet van kardinaal de Jong mogelijk (vanaf 21 februari 1943).  Maar het houdt wel in, dat de hoofdstroom van het katholicisme, dat wil zeggen de uitgedragen politiek van het Vaticaan, een fascistische grondtoon heeft.

Na de Franse Revolutie heeft de Rooms-Katholieke Kerk zich aantoonbaar verzet tegen alle sociale ontwikkelingen. Democratie, inspraak, vrijheid van meningsuiting, publicatie en seksualiteit, het is allemaal fout. En dat verzet is expliciet uitgedragen door de Roomse Kerk tot aan het Tweede Vaticaans Concilie. Het is uitgedragen en men heeft actiegroepen gesteund en opgericht. Men heeft bijgedragen aan – was een van de oorzaken van – de vorming van de geweldsspiraal die uitmondde in de Tweede Wereldoorlog.

De moderne pausen hervormen langzaam de kerk maar niet de ideeën die ten grondslag liggen aan de vorming van het fascisme: anti-democratisch, anti-vrijheid, anti-bevolkingspolitiek. De Syllabus van fouten blijft staan en als men die bekijkt als een checklist zijn er al aardig wat punten afgetikt.

Het in de genen van het Vaticaan verankerde feodalisme en conservatisme (en naar later blijkt fascisme) heeft basis en argumenten gevonden. De encycliek Quanta Cura (1864) met de bijbehorende Syllabus Errorum definiëren het verzet van de kerk tegen alle sociale ontwikkelingen die plaatsvinden en vormen de basis van de zoektocht naar de nieuwe identiteit van de Rooms kerk in de nieuwe wereld.

De vorm verandert, de inhoud niet echt. Het is een interessante bril om het rooms-katholicisme, het Vaticaan, misschien zelfs het christendom, door te bekijken in onze eigen tijd.

Tweeduizend jaar geschiedenis en ruim 200 jaar verzet tegen de moderne samenleving laat zich niet zo maar omvormen [5]. Conservatief katholiek en politiek rechts combineert weer en dat is een slecht voorteken. Ik kom daar ongetwijfeld nog wel eens op terug. De tijd zal het leren.


[1] Fascisme is strikt genomen het Italiaanse fascisme waarmee Rome haar verbond sloot en zaken deed. Het Duitse en Kroatische fascisme is anders, Action Française en de Nederlandse NSB is ook weer anders. Al deze extreem rechtse, anti-democratische bewegingen scheer ik in dit stuk min of meer over een kam met de term fascistisch of fascistoide (wat een betere term is). Ik realiseer me het probleem van de termen en definities maar binnen het kader van dit blog moet het volstaan.

[2] Katholieken & Fascisme in Nederland – 1920 – 1940, Dr. L.M.H.Joosten, heruitgave 1982, HES Publishers Utrecht. Oorspronkelijke uitgave 1964. De volledige tekst van de uitgave uit 1964 vindt u hier.

[3] Joosten wekt de indruk dat het dieper gaat dan alleen verwantschap en affiniteit. Directe invloed dus. En niet alleen in Nederland maar internationaal. Dat is interessant, zeker afgezet tegen de ontwikkelingen van nu, in Nederland en Internationaal. Ik maak op het eind in voetnoot 5 daar nog een opmerking over.

[4] Ik gebruik de Engelse vertalingen op de site Papal Encyclicals Online. Niet alle encyclieken staan op de site van het Vaticaan. Voor een verantwoording, zie hier.

[5] Er bestaat expliciet conservatief (fascistoïde?) verzet tegen de huidige paus Franciscus I, met name zijn encycliek Amoris Laetitia. In Nederland is er nieuw rechts dat Franciscus hoort, en furieus reageert. Ik geef toe: Franciscus I valt buiten het geijkte plaatje van het katholiek conservatisme, buiten het verhaal van dit blog, maar daar ken ik nog geen voorspellende waarde aan toe. De conservatieve krachten in de Kerk zijn zich aan het bundelen en het is nog maar de vraag waar en hoe de stromingen in de Roomse Kerk gaan landen. Mijn inschatting is vooralsnog, dat de conservatieve stroming het sterkst is maar wellicht zien we de wal het schip keren. Ik zal de eerste zijn mijn ongelijk te bekennen.

6 gedachten over “Fascisten en Katholieken

  1. Ria

    Goed verhaal en goed onderbouwd. Ben blij met de toelichting in de voetnoten

  2. Pingback: Over 'Agenda Europe' | Niet Naar Santiago en Weer Terug

  3. Pingback: Het Vaticaan in de VN en de EU | Niet Naar Santiago en Weer Terug

  4. Pingback: Ontmoeting met WOI in de Argonne | Niet Naar Santiago en Weer Terug

Geef een reactie